سبزوار شهر دیرینه های پایدار، ریشه فرهنگی خراسان

سبزواریها.کام ۲۹ اسفند, ۱۳۹۱ ۰ 1,562 views

درنگی در شناخت دارالمومنین سبزوار شهر دیرینه‌های پایدار، موزه یادمان‌های هزاران ساله، ریشه فرهنگی خراسان

sabzevarمقدمه :

سرتاسر خاک پرگهر ایران زمین ، آراسته به وجود شهرها و مناطق کهنی است که برگ برگ تاریخ هریک از این شهرها روابت پرشوری از افتخارات بی بدیل و برجستگی‌های فرهنگی و تمدنی ایران و ایرانیان است.
سرزمین تاریخی خراسان نیز در شمال شرقی ایران ، به دلیل وجود شهرهایی تاریخی و فرهنگی نظیر مشهد ، سبزوار ، گناباد ، کاشمر ، نیشابور ، جوین و … شهرت و اعتبار ویژه ای کسب کرده و در میان همه شهرهای خراسان، دارالمومنین سبزوار با نام تاریخی بیهق از ارزش و عظمتی منحصر به فرد برخوردار است .
سبزوار ، شهری که با تاریخ حدوداً ۱۲ هزارساله خود ، میزبان تأسیس یکی از سه آتشکده مهم ایران باستان در زمان ساسانیان بوده ، نبرد رستم و سهراب قهرمانان اسطوره ای شاهنامه دراین شهر اتفاق افتاده، پس از اسلام به یکی از پایگاه‌های مهم تجمع علمای شیعه در ایران تبدیل شده و نهضت ملی – مذهبی سربداران به عنوان نماد آزادگی و غیرتمندی ایرانیان در این شهر به وقوع پیوسته و زادگاه شمار بسیار زیادی از مشاهیر و دانشمندان برجسته ایران … است.
سبزوار امروز نیز درمنطقه شمال شرق کشور به عنوان قطب اول دانشگاهی ، فرهنگی ، ورزشی ، فرودگاهی ، مواصلاتی ، اقتصادی و اداری و سیاسی پس از مشهد مقدس محسوب می‌شود. به واسطه همین ارزش‌ها و توانمندی‌های متعدد در گذشته و امروز است که سبزوار را هنوز هم باید مانند قرون گذشته با نام بیهق به معنای بهترین ناحیه نامید.

درادامه این نوشته با گوشه‌هایی از افتخارات فرهنگی و تاریخی دسبزوار در طول هزاران سال از عمر این شهر آشنا می‌شویم :

تاریخ سبزوار :

قدمت منطقه سبزوار ، برپایه پژوهش‌های تاریخی ، به ۱۲ هزارسال قبل باز می‌گردد. به طوری که خبرگزاری میراث فرهنگی اعلام کرده است : کشف یک ساطور متعلق به “انسان ابزار ساز”، قدمت سبزوار را که پیش از از این تنها ۶ هزار سال تخمین زده می‌شد به ۱۲هزارسال افزایش داد.(منبع: خبرگزاری میراث فرهنگی) این شهر در طول تاریخ در اثر رویدادهای مختلف از جمله هجوم اقوام بیگانه به خراسان ، چندین بار ویران شده ، اما دیگر بار به پاخاسته و توانسته است به حیات پرشکوه خود تا به امروز ادامه دهد. به همین دلیل سبزوار را با عنوان شهر دیرینه‌های پایدار می‌شناسند.

برخی از رویدادهای مهم تاریخی شهر سبزوار :

۱- احداث آتشکده آذربرزین مهر :
آتشکده آذربرزین ‌مهر یکی از سه آتشکده بزرگ دوره ساسانیان و آتشکده دهقانان ‌است. این آتشکده در ارتفاع ۲۰۶۱متری از سطح دریا و در کوهستان ریوند بین شاهرود ، سبزوار و در حوالی روستای فشتنق قرار دارد . آتشکده آذربرزین ‌مهر در زبان پهلوی به نام آتور بورگین میتر خوانده می‌ شود به معنی آتش مهر بالنده است . مکان آتشکده‌ برزین مهر ( به معنی آتش مهر بالنده ) را که ویژه ‌ی کشاورزان یا برزیگران بوده در کوه ریوند می‌‌دانند . (جراید) البته عده ای دیگر نیز مکان این آتشکده را در شهرستان کاشمر و عده ای در نیشابور می‌دانند.
۲- وجود رزمگاه و مدفن سهراب قهرمان اسطوره ای شاهنامه:
 مردم سبزوار معتقدند جنگ ایرانیان و تورانیان در حوالی سبزوار اتفاق افتاده است . همینطور معتقدند قبر سهراب در این شهر و در محل فعلی شهرداری سبزوار قرار داشته است. کلاه خود و زرهی در اینجا کشف شده که به موزه آستان قدس رضوی تحویل گردیده و شهرداری سبزوار در حال حاضر بنای یادبودی بر آن نهاده است.
کتاب عارف دیهیم دار نوشته جیمز داون انگلیسی هم که از جمله اولین کتب مستشرقین در باب فرهنگ وتاریخ و ادب اجتماعی ایرانیان بوده و تألیف آن به حدود ۵۰۵ سال قبل باز می‌گردد ، در خصوص سفر شاه اسماعیل صفوی به سبزوار و مواجهه مردم با وی در این مورد می‌نویسد : … شاه اسماعیل که علاقه داشت مردم ایران شاهنامه خوان شوند ، از دعوت مردم سبزوار به دیدن نمایش صحنه جنگ رستم و سهراب و خوب و روان بیان کردن آنها تعجب کرد . در جواب به وی گفتند جای شگفتی نیست زیرا که مردم این شهر ، حتی قبل از اینکه فردوسی شاهنامه را بسراید از چگونگی جنگ رستم و سهراب اطلاع داشتند ، و این روایت سینه به سینه نقل شده و در این شهر همه از این روایت آگاه بودند.
(ویژه نامه معرفی سبزوار ، شهر دیرینه‌های پایدار /۱۳۸۹)
۳- قرار گرفتن سبزوار در ردیف یکی از ۴ شهر شیعه ایران و مرکز علمای تشیع :
تا آغاز سده ی نهم هجری بیشتر مردم ایران به جز چهار شهر سبزوار ، کاشان ، قم، آوره همگی سنی مذهب بودند. نقش مبارزات فرهنگی شیعیان ایرانی و از جمله شیعیان ولایت بیهق به عنوان کانون تشیع در اشاعه ای فرهنگ تشیع بسیار کارسازی بوده است .(تأثیر علمای بیهقی بر گسترش تشیع / پایان نامه کارشناسی ارشد / مینو صدرزاده / ۱۳۸۴)
۴-وقوع نهضت ملی – مذهبی سربداران در سبزوار :

نهضت سربداران در سال ۷۳۶ هجری قمری مقابل بیداد ظالمان مغول به وقوع پیوست و به مدت ۵۰ سال دوام یافت . پایتخت این نهضت شهر سبزوار بود و مناطق دیگری از جمله ، نیشابور ، توس ، گرگان ، جاجرم ، و بسیاری از شهرهای غربی خراسان بزرگ و برخی نواحی مرکزی ایران در قلمرو این حکومت قرار گرفتند.

سربداران هرچند سرانجام بعد از ۵۰ سال ایستادگی سرانجام به دست لشکریان تیمور منقرض شدند اما به لحاظ فکری و عقیدتی تأثیرات شگرفی بر سرتاسر ایران اسلامی‌برجای گذاشتند.
به طوری که امروز نهضت سربداران به عنوان یک نماد آزادگی و غیرتمندی ایرانیان شناخته می‌شود و به ادبیات و هنر راه یافته است.
برخی منابع پژوهشی در خصوص اهمیت این قیام نوشته اند : نهضت سربداران از لحاظ وسعت بزرگترین و از نظر تاریخی مهمترین نهضت آزادی بخش خاورمیانه در قرن هشتم هجری (چهاردهم میلادی) بود و بلاتردید تأثیر حتمی‌در جنبش‌های دیگر (از لحاظ وضع اجتماعی شرکت کنندگان و هدف‌های سیاسی همانند آن) داشته است از آن جمله نهضت سادات مازندران در سال ۷۷۵ هجری ، سمرقند و حوزه رودزرافشان در سال ۷۶۷ هجری و نهضت حرفیون در ایران و آذربایجان در نیمه آخر قرن هشتم هجری و قیام مردم خوزستان در سال ۸۴۴ و سال‌های بعد و … علائم خویشاوندی نزدیکی جود دارد.(منبع: پایگاه مجلات تخصصی ایران)

دارالمومنین سبزوار در دوره کنونی :

دارالمومنین سبزوار در دوران معاصر نیز ، مانند همیشه تاریخ نقش و جایگاه با اهمیت خود را در شمال شرق کشور حفظ کرده است.
به طوری که طبق اعلام رسمی‌منابع معتبر از جمله پرتال استانداری خراسان ، سبزوار در کنار مشهد ، بیرجند ، بجنورد ، گناباد و قوچان و تربت حیدریه ، یکی از ۷ شهر اولیه خراسان بزرگ است که در سال ۱۳۱۶ به شهرستان ارتقاء یافته و در آن فرمانداری تأسیس شده و از آن زمان به بعد سبزوار را به عنوان یکی از ۷ شهرستان ا ولیه خراسان و ۴۹ شهرستان اولیه کشور می‌شناخته اند.
سیزده سال بعد از شهرستان شدن سبزوار ، ۴ شهرستان دیگر از جمله نیشابور ، درگز ، فردوس و کاشمر در خراسان تشکیل می‌شوند و شمار شهرستان‌های این استان از آن زمان به بعد تا به امروز افزایش می‌یابد.
سبزوار در ا ین دوران علاوه بر ، پیشگامی‌در تأسیس فرمانداری و ارتقاء به شهرستان ، نقش‌های مهم دیگری نظیر قطب علمی‌و دانشگاهی ، قطب فرهنگی ، قطب ورزشی ، قطب اقتصادی و قطب سیاسی و اداری شمال شرق کشور را از آن خود کرده است.
سبزوار همچنین یکی از پرجمعیت ترین شهرستان‌های استان خراسان رضوی است و همچنین به واسطه اتصال چند جاده اصلی و مهم کشور در این شهرستان به یکدیگر سبزوار به عنوان کانون مواصلاتی شمال شرق ایران نیز شناخته می‌شود. وجود فرودگاه بین المللی سبزوار که هم اکنون علاوه بر پروازهای داخلی به تهران ، دارای پروازهای خارجی به کشور عراق (عتبات عالیات) می‌باشد و قرار است در آینده پروازهای حج شهرستان‌های غرب خراسان رضوی از فرودگاه سبزوار انجام شود ، بر اهمیت مواصلاتی و ارتباطی سبزوار افزوده است.
در ادامه برخی از توانمندی‌های منحصر به فرد سبزوار در دوره کنونی را بیشتر توضیح می‌دهیم :

سبزوارقطب فرهنگی و دانشگاهی :
 با توجه به نقش علمی‌و فرهنگی سبزوار در طول تاریخ خراسان ، سبزوار اولین شهرستان شمال شرق کشور است که بعد از مشهد مقدس ، اقدام به تأسیس چندین دانشگاه معتبر ملی کرد.
برخی دانشگاه‌های این شهر از جمله دانشگاه حکیم سبزواری با نام سابق تربیت معلم سبزوار و دانشگاه علوم پزشکی سبزوار به لحاظ قدمت و پیشینه حتی از دانشگاه‌های بجنورد مرکز استان خراسان شمالی نیز چند دهه زودتر تأسیس شده اند.
دانشگاه حکیم سبزواری در شمال شهر سبزوار با ده دانشکده زیرمجموعه و امکانات کامل خدماتی و رفاهی پس از دانشگاه فردوسی مشهد دومین دانشگاه بزرگ و معتبر ملی شمال شرق کشور است. دانشگاه‌های دیگری نظیر دانشگاه علوم پزشکی ، دانشکده دولتی علوم قرآنی ، دانشکده دولتی فنی امام خمینی(ویژه برادران) ، دانشکده دولتی فنی بقیه الله (ویژه خواهران) ، مرکز تربیت معلم علامه طباطبائی (فرهنگیان) ، دانشگاه آزاد ، سماء ، پیام نور ، جامع علمی‌کاربردی و … از دیگر مراکز علمی‌و دانشگاهی شهر سبزوار هستند.
گفتنی است سبزوارتا زمان نوشتن این مطلب (اواخر اسفند ۹۱) تنها شهرستان استان خراسان رضوی است که همه ساله در آن (در محل دانشگاه حکیم سبزواری) کنکور سراسری کارشناسی ارشد برگزار می‌شود و داوطلبان سبزواری و شهرهای اطراف آن برای شرکت در آزمون کارشناسی ارشد لازم نیست به مشهد بروند.
دانشگاه‌های سبزوار همچنین همه ساله با برگزاری چندین جشنواره علمی‌، فرهنگی ، هنری در سطح ملی و منطقه ای ، باعث شده اند که سبزوار مانند همیشه در دوره کنونی نیز به عنوان یکی از قطب‌های فرهنگی شمال شرق کشور مطرح باشد.

 

قطب تجاری و منطقه ویژه اقتصادی سبزوار :
یکی از اشغال‌های اصلی مردم سبزوار از دیرباز تا کنون ، امر تجارت و بازرگانی بوده است. وجود برخی محصولات کشاورزی و باغی مرغوب و منحصر به فرد در سبزوار و نیز قرار گرفتن این شهر بر مسیر جاده تاریخی ابریشم باعث شد که ناحیه بیهق به تدریج نقش بازرگانی و تجاری پیدا کند و به یک قطب اقتصادی خراسان تبدیل شود. در دوره کنونی نیز با توجه به همین نقش تاریخی سبزوار و توانمندی‌های اقتصادی این ناحیه ، مجوز تأسیس منطقه ویژه اقتصادی برای این شهر اخذ شده است که عملیات اجرایی آن هم اکنون در ۳۰ کیلومتری شرق سبزوار در حال انجام است. پیش بینی می‌شود ، به محض راه اندازی این منطقه در سبزوار ، تحولی شگرف در گردشگری و توسعه منطقه ایجاد خواهد شد.

گفتنی است سبزوار در زمینه صنعتی نیز در چند سال اخیر حرکت‌های قابل توجهی را تجربه کرده است که نقش اقتصادی آن را در شمال شرق کشور پررنگ تر خواهندکرد. شروع به تأسیس مجتمع پالایشگاهی و پتروشیمی‌ستاره خراسان ، احداث نیروگاه ۱۰۰۰ مگاواتی برق سبزوار ، مجتمع داروسازی طه و کارخانه سیمان و کارخانه فولاد سبزوار (واقع در منطقه جوین) شماری از پروژه‌های با اهمیت صنعتی در این شهر هستند که آینده صنعتی امیدوار کننده ای را برای غرب خراسان رضوی مژده می‌دهند.

سبزوار قطب ورزشی شمال شرق کشور و مهد هندبال ایران :
 در چند سال اخیر فقط کافی است یکی از بخش‌های ورزشی خبر صدا و سیما یا صفحات ورزشی روزنامه‌ها و وبسایت‌های کشور را مروری سطحی بیاندازیم ، تا در همه آنها نام سبزوار و تیم‌های ورزشی آن را مشاهده کنیم.
سبزوار از گذشته تا کنون به عنوان مهدهندبال ایران و قطب ورزشی شمال شرق کشور شناخته می‌شود.فعالیت ورزشی جوانان سبزواری در سال‌های اخیر در رشته‌های مختلفی نظیر کشتی ، هندبال و والیبال رونق بیشتری یافته است.
سبزوار در دوسال گذشته موفق شده است برای دو مرتبه متوالی مقام قهرمانی کشتی ایران را از آن خود کند. همچنین تیم هندبال بانوان این شهرستان نیز برای دو سال پیاپی در سال‌های ۹۰ و ۹۱ به قهرمانی کشور دست یافته است. تیم والیبال نشسته و هندبال آقایان سبزوار نیز هر دو در سال ۹۱ توانستند مقام قهرمانی کشور را از آن خود کنند.
حامی‌تیم‌های ورزشی سبزوار ، موسسه مالی و اعتباری ثامن الحجج (ع) است.مدیریت این موسسه برعهده دکتر سیدابوالفضل میرعلی است که ازفرزندان شایسته سبزوار است ودر بسیاری از شهرهای کشور شعبه‌هایی از موسسه ثامن الحجج را تأسیس کرده است. دفتر این موسسه در سبزوار در محل خیابان ۲۴ متری انقلاب قرار گرفته است.
به واسطه همین توانمندی‌های ورزشی در سبزوار است که هم اکنون یک ورزشگاه بزرگ ۱۵هزارنفری به عنوان تنها ورزشگاه ۱۵ هزارنفری شهرستان‌های خراسان ، در این شهر در حال احداث است. ورزشگاه‌های ۱۵ هزارنفری و بیشتر از آن معمولاً در شهرستان‌های مرکز استان ایجاد می‌شوند.
سبزوار کانون مواصلاتی مواصلاتی و فرودگاهی شمال شرق کشور:
سبزوار پس از مشهد مقدس تنها شهرستان خراسان رضوی است که از یک فرودگاه بین المللی برخوردار است. فرودگاه بین المللی سبزوار با توجه به موقعیت استراتژیک این منطقه در دهه ۱۳۸۰ افتتاح شد و از آن زمان تا کنون در مسیر توسعه و پیشرفت قرار داشته است. در حال حاضر این فرودگاه هر هفته به جز جمعه‌ها ، دارای پروازهای رفت و برگشت روزانه به تهران است و از بهمن ماه سال ۹۰ نیز پروازهای خارجی این فرودگاه به مقصد عراق (عتبات عالیات) برقرار شده است.
فرودگاه سبزوار پوشش دهنده نیاز مردم حدود ۱۰ شهرستان غرب خراسان رضوی است ،به طوری که زائران کربلای معلی در شهرستان‌های سبزوار ، بردسکن ، کاشمر ، خلیل آباد ، نیشابور ، جوین ، جغتای ، خوشاب ، داورزن ، تخت جلگه و … از خدمات این فرودگاه بهره می‌گیرند.
استقبال از پروازهای فرودگاه سبزوار باعث شد که این فرودگاه بتواند در ۸ ماهه ابتدایی سال ۹۱ در ردیف ۹ فرودگاه پرپرواز کشور به مقصد عتبات عالیات قرار گیرد.
فرودگاه سبزوار همچنین به دلیل برخورداری از استانداردهای مناسب در سال ۹۱ رسماً به عنوان پشتیبان فرودگاه بین المللی مشهد شناخته شد و این فرودگاه تا کنون میزبان چندین پرواز برگشتی از فرودگاه مشهد بوده است.(منبع : ماهنامه شرکت مادرتخصصی فرودگاه‌های کشور)
در میان حدود ۳۰ شهرستان استان خراسان رضوی به غیر از مشهد و سبزوار که هر دو دارای فرودگاه بین المللی هستند ، مناطق دیگری نظیر کاشمر ، تربت حیدریه و گناباد نیز در حال احداث فرودگاه مسافربری می‌باشند که فرودگاه این شهرها هنوز به مرحله افتتاح نرسیده است.
این فرودگاه در آینده ای نزدیک شاهد برقراری پروازهای حج عمره و تمتع به کشور عربستان خواهد بود.
به جز فرودگاه ، وجود و عبور چندین راه اصلی مواصلاتی کشور ، نقش ارتباطی سبزوار را در استان خراسان رضوی تقویت کرده است.
بزرگراه آسیایی تهران – مشهد ، جاده سبزوار به اسفراین و بجنورد در خراسان شمالی ، سبزوار به بردسکن و سایر نواحی مرکزی ایران ، بزرگراه ترانزیتی سبزوار به قوچان و مرز ترکمنستان و همچنین عبور آزادراه حرم تاحرم به عنوان بزرگترین پروژه آزادراهی کشور از شمال شهر سبزوار از جمله امکانات مواصلاتی موجود در شهر سبزوار است.
گفتنی است فاصله شهر سبزوار تا ایستگاه راه آهن ۴۰ کیلومتر است که برای نزدیک تر کردن این فاصله پروژه احداث آنتن راه آهن سراسری سبزوار از مسیر سلطان آباد هم اکنون در حال اجراست.

 

شماری از مشاهیر برجسته سبزوار در سطح ملی و فراملی :

شهر دانشوران بیدار یکی از صفت‌های شایسته ای است که به سبزوار نسبت داده اند. دلیل این امر ظهور شمار زیادی از مشاهیر برجسته ایران زمین از این خطه تاریخی است که هریک توانسته اند در زمنیه خاص کاری خود ، تأثیرگذاری‌های شگرفی برجای بگذارند. در ادامه به صورت خلاصه وار فقط با تعدادی از مشاهیر علمی‌، فرهنگی ، هنری و سیاسی دارالومنین سبزوار آشنا خواهیم شد :

۱- خواجه ابوالفضل بیهقی :
 ابوالفضل بیهقی بزرگترین تاریخ نگار ایرانی و ادیب ونویسنده صاحب سبک نثر فارسی است. وی مولف کتاب ارزشمند تاریخ بیهقی که این کتاب هم به لحاظ ادبی و هم به لحاظ اطلاعات تاریخی حائز اهمیت است و در ردیف امهات آثار نثر فارسی قرار دارد. وی در روستای حارث آباد در ۱۰ کیلومتری جنوب شهر سبزوار متولد شده است.
شهرت بیهقی تنها در ایران نیست ، بلکه همه کشورهای حوزه زبان فارسی بیهقی را به عنوان یکی از مشاهیر برجسته خود می‌دانند زیرا نثر شیرین و شیوای بیهقی در نثر فارسی او را به چهره ای محبوب همه فارسی زبانان داخل و خارج از ایران تبدیل کرده است.برخی متخصصان ادبیات معتقدند کتاب تاریخی بیهقی ، شاهنامه نثر فارسی است.
۲- ابوالحسن زید بیهقی :
 وی معروف به ابن فُندُق و فرید خراسان ، یکی از دانشمندان ، مورخان و نویسندگان برجسته نثر فارسی در قرن پنجم و ششتم هجری قمری است. محل تولد و وفات او شهر ششتمد در چندکیلومتری جنوب سبزوار است.
از این دانشمند بزرگ آثار متعددی برجای مانده است که یکی از معروف ترین این آثار تاریخ بیهق نام دارد. به دلیل شباهت اسمی‌میان ابوالفضل بیهقی و ابوالحسن بیهقی و نیز شباهت نام کتاب‌های این دو نفر (تاریخ بیهق و تاریخ بیهقی) عده ای به اشتباه این دو شخصیت برجسته را یک نفر فرض می‌کنند اما در حقیقت ابوالفضل بیهقی و ابوالحسن زید بیهقی هر دو از بزرگترین مشاهیر سرزمین سبزوار و آثارشان از کتاب‌هایشان بهترین منابع تاریخی و ادبی ایران است.
۳- خواجه نظام الملک توسی :
 ابوعلی حسن طوسی از دهقان زادگان بیهق(سبزوار) بود. از آنجا که دانش‌اندوزیش در شهر طوس بود طوسی خوانده می‌شد. وی در زمان پادشاهی غزنویان چشم به جهان گشود. وی نیرومندترین وزیر در دودمان سلجوقی بود و سلجوقیان نیز در زمان وی به اوج نیرومندی رسیدند. او بیست و نه سال به سیاست درونی و بیرونی سلجوقی سو می‌داد. به کوشش او که مرد کاردانی بود گرفتاری‌های بسیاری از دستگاه سلجوقی دور شد و ملکشاه به نیرو و چیرگی بسیاری در کشور رسید.
خواجه علاوه بر رتق و فتق امور مملکتی و حل مشکلات عدیده اجتماعی و اخلاقی و سایر مسائل مملکتی دست به ایجاد مدارسی زد که در تاریخ بنام وی به مدارس نظامیه مشهور است و همان مدارس هستند که بعد‌ها سرمشق دانشگاه‌ها شدند. که مهمترین آنها عبارت بودند از نظامیه‌های بغداد٬ موصل٬ نیشابور٬ بلخ٬ هرات٬ مرو٬ آمل٬ گرگان٬ بصره٬ شیراز٬ اصفهان. (منبع : باشگاه خبرنگاران)
۴- ملاحسین واعظ کاشفی :
 این دانشمند و نویسنده توانمند قرن نهم هجری ، نویسنده اولین مقتل شهدای کربلا به زبان فارسی به نام کتاب روضه الشهدا است. پیش از تألیف \”روضه الشهدا\” تمام مقاتل نوشته شده به زبان عربی بوده اند
نام \”روضه خوانی\” که در ایران برای مجالس عزای امام حسین به کار برده می‌شود از همین کتاب روضه الشهدا کاشفی برگرفته شده است.
فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی این کتاب را چنین معرفی می‌کند : کتاب روضه الشهدا نوشتهٔ حسین واعظ کاشفی، از جملهٔ قدیم‌ترین مقتل‌های فارسی به شمار می‌رود که در طی پنج قرن از پرخواننده‌ترین و مؤثرترین کتاب‌های دینی و مذهبی بوده‌است. ملا حسین کاشفی، ملقب به واعظ و کمال‌الدین، از بزرگان قرن نهم هجری قمری، در شعر کاشفی تخلص می‌کرد و به همین دلیل به این نام شهرت یافت. وی در علوم مختلف از قبیل تفسیر، حدیث، فن خطابه، انشا، ریاضیات، علوم غریبه و نجوم مهارت داشت. از جملهٔ دیگر آثار او می‌توان به این کتاب‌ها اشاره کرد: آیینهٔ اسکندری، اختیارات نجوم، اخلاق محسنی، انوار سهیلی، بدایع الافکار فی صنایع الاشعار، تحفه الصلوات، جواهر التفسیر لتحفه الامیر، ده مجلس، رسالهٔ حاتمیه و جز این‌ها.
شهرت این کتاب، در طول سالیان پس از تألیف، چنان فراگیر شد که به زبان‌های هندی، دکنی و ترکی هم ترجمه شد و ده‌ها مقتل‌نگار به سبک و سیاق آن اثری را پدید آوردند. این کتاب که از یک منظر در ردیف آثار تولیدشده در حوزهٔ فرهنگ عامه قرار می‌گیرد ــ چرا که سنّت روضه‌خوانی با این کتاب شکل گرفت و تأثیر شگرفی بر تودهٔ مردم نهاد و منشأ روایی تعزیه شد ــ ازیک‌سو در میان انبوه مشتاقان وقایع عاشورا جایگاهی ممتاز یافت و ازدیگرسو، اسباب نفی و رد برخی دین‌پژوهان را فراهم آورد. (فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی)
۵- حکیم حاج ملاهادی اسرار سبزواری (ارسطوی زمان) :
 حکیم سبزواری، حاج ملا‌هادی(ره)، از بزرگ‌ترین فیلسوفان اسلامی‌است به طوری که دانشمندان معاصر و بعدی، او را ارسطوی زمان خود شمرده‌اند. وی در فلسفه و عرفان به یکسان چیره دست و توانا بود و نمونه اعلای حکیمانی بود که هم در حکمت نظری و هم در عرفان و تجربیات معنوی استاد هستند.
مجلس درس حکیم بسیار گسترده بود و شاگردان بسیاری از سراسر ایران و سایر کشورها از جمله هند، افعانستان، ترکیه و عربستان در آن حضور داشتند.(خبرگزاری دانشجو)
۶- ابن ابی طیب :
 وی یکی از مفسران قرآن کریم به زبان فارسی است.ابن ابی طیب در نیشابور متولد شده و در بزرگسالی به شهر سبزوار که در آن عصر مرکز تجمع علمای شیعه و پایگاه تشیع محسوب می‌شده ، مهاجرت کرده و تا پایان عمر در این شهر زندگی کرده است.مزار ابن ابی طیب در یکی از خیابان‌های قدیمی‌سبزوار واقع است.
۷- دکتر علی شریعتی :
کمتر فرد ایرانی است که نام دکتر علی شریعتی را نشنیده و یا کتابی از وی را مطالعه نکرده باشد. شریعتی در روستای مزینان داورزن متولد در نزدیکی سبزوار متولد شده است. وی در بزرگسالی به عنوان یک روشنفکر مذهبی شناخته شد و کتاب‌ها اندیشه‌هایش از طرفداران بسیاری در میان جوانان و قشر تحصیل کرده و دانشگاهی برخوردار گردید. وی به جرأت چهره ای فراملی است به طوری که نه فقط در ایران بلکه در سایر کشورهای منطقه نیز اندیشه‌های او بازتاب داشته و پرطرفدار شده است. کویر ، فاطمه فاطمه است ، حج ، حسین وارث آدم ، پدر مادر ما متهمیم ، جاذبه و دافعه علی (ع) و … شماری از آثار مشهور دکتر شریعتی هستند.
سخنرانی‌های وی در حسینیه ارشاد تهران همواره با استقبال گسترده ای از جانب مردم مواجه می‌شده است. وی از جمله مبارزانی بوده است که توسط رژیم پهلوی تحت تعقیب قرار گرفته و مدتی زندانی شده است.
اندیشه‌های این معلم آگاه و دلسوز حتی اینک بعد از گذشته ۳۵ سال از درگذشتش همچنان در ایران و حتی در برخی دیگر از کشورهای جهان از طرفداران پر و پا قرصی برخوردار است. به طوری که کشور ترکیه در سال ۹۱ اقدام به برگزاری سمپوزیوم دو روزه شریعتی شناسی کرد و یک نشریه چندین صفحه ای در خصوص آشنایی با تفکرات ، این اندیشمند ایرانی منتشر نمود.(وبسایت رسمی‌دکتر علی شریعتی) ، (پایگاه خبری ایران بالکان) (پایگاه خبری تابناک)
همچنین در کشورهای حوزه بالکان در جنوب اروپا نیز کتب دکتر علی شریعتی در ردیف پرفروش ترین کتاب‌های سال قرار گرفته است. به ویژه جوانان کشور کوزوو از آثار شریعتی بسیار استقبال کرده اند. (پایگاه خبری – تحلیلی ایران بالکان)
بنا به همین دلایل شریعتی را باید بی شک چهره ای فراملی دانست که ا ندیشه‌های او در میان تمامی‌جوانان و متفکران کشورهای اسلامی‌نشر یافته و طرفدار دارانی دارد.
شریعتی سپس تحت فشارهای متعدد مجبور به ترک ایران و سکونت در انگلستان شد و پس از مدتی در همان کشور به شکل مشکوکی درگذشت. پیکر شریعتی به صورت امانت در دمشق پایتخت سوریه در جوار آرامگاه حضرت زینب (س) به خاک سپرده شده است.
۸- استاد محمود دولت آبادی :
 وی نویسنده رمان مشهور کلیدر بلندترین رمان زبان و ادبیات فارسی است. کلیدر علاوه بر طولانی بودن ، از ارزش‌های ادبی و تاریخی فراوانی نیز برخوردار است. در رمان کلیدر شرح واقعی زندگی “گُل محمد” یکی از قهرمانان مردمی‌منطقه سبزواربزرگ و یارانش علیه حکومت وقت با روایت زیبای داستانی شرح داده شده است. ترانه فولکولور و معروف “نَه نَه گُل محمد” ، با الهام از زندگی همین قهرمان سبزواری ساخته شده و تا کنون بسیاری از خوانندگان مطرح سبک سنتی ایران این ترانه را اجرا کرده اند.
این ترانه محلی سبزوار ، به دلیل جذابیت‌هایی که دارد اینک به عنوان یکی از ترانه‌های اصیل و شناخته شده خراسانی در سبک سنتی مطرح است.
در رابطه با ترانه فولکولور” نه نه گل محمد” آن طور دولت آبادی گفته است ، گل ممد کلمیشی در سالهای عصیانش، مادری نداشته که بعدها بر مرگ پسرش مویه کرده باشد. آن بیتهای ساده و سوزناک، صدای همه مادرانی است که شبهای دراز تاریخ بر مرگ فرزندانشان مویه کرده اند.
صد بار گفتم همچی مکن ننه گل ممد
زلفای سیار قیچی مکن ننه گل ممد
صد بار گفتم پلو مخور ننه گل ممد
ور دور کوها تو مخور ننه گل ممد
حالا که دورون دورونه ننه گل ممد
اسب سیات د جولونه ننه گل ممد
ای جولونا همیشه نیس ننه گل ممد
اسب سیات د بیشه نیس ننه گل ممد
کو جرق و جرق شمشیرت ننه گل ممد
کو درق و درق هف تیرت ننه گل ممد
کو اتاقت کو اجاقت ننه گل ممد
کو برارای قلچماقت ننه گل ممد
او تُخ مُرغای لای نونت ننه گل ممد
آخر نرف نوش جونت ننه گل ممد
قد بلندت شیوه رف ننه گل ممد
زن قشنگت بیوه رف ننه گل ممد
بِه مین ایل کلمیشی ننه گل ممد
گفتم آخر کشته میشی ننه گل ممد
گفتنی است کلیدر نام روستایی در ۵۰ کیلومتری شرق سبزوار است که بخشی از وقایع رمان کلیدر در این روستا اتفاق افتاده و بخشی دیگر از وقایع در شهر سبزوار و سایر شهرها و روستاهای غرب خراسان به وقوع پیوسته است.
محموددولت آبادی به جز رمان کلیدر ، آثار دیگری نیز دارد که هریک از ارزش‌های خاص خود برخوردارند.
آخرین رمان دولت آبادی با نام “زوال کُلُنِل” اخیراً در آلمان به چاپ رسیده و نامزد دریافت جایزه ادبیات نوبل در جهان شده است.
لازم به ذکر است این نویسنده بزرگ فارسی در روستای دولت آباد در ۱۰ کیلومتری جنوب سبزوار متولد شده است.
۹- استاد حمید سبزواری ، شاعر آرمانگرای انقلاب :
 حتماً تا کنون سرود‌های انقلابی و خاطره انگیزی نظیر “خمینی ای امام” ، “الله اکبر ، خمینی رهبر” ، “آمریکا ، آمریکا ، ننگ به نیرنگ تو” ، “این پیروزی ، خجسته باد این پیروزی” ، “ای مجاهد شهید مطهر”(در وصف شهید آیت الله مطهری) ، “همپای جلودار”(سروده ای زیبا و مشهور برای مبارزات مردم لبنان و فلسطین که با صدای حسام الدین سراج اجرا شد) بسیاری دیگر از سرودهای پرشور و حماسی دوران انقلاب اسلامی‌ایران را شنیده اید.
اکثر این سرودها به ویژه در ایامی‌نظیر دهه فرخنده فجر ، هفته دفاع مقدس و سوم خرداد روزفتح خرمشهر ، بارها و بارها از صدا و سیمای جمهوری اسلامی‌ایران پخش شده است. سراینده اکثر سرودهای انقلابی استاد حسین ممتحنی معروف به حمید سبزواری ، شاعر پیش کسوت انقلاب است.در برخی مطبوعات بیان شده است ، کار سرودن بیش از نیمی‌از سروده‌های انقلاب اسلامی‌ایران توسط حمید سبزواری صورت گرفته است. خواننده اکثر سرودهای انقلابی حمید ، آقای محمدرضاگلریز می‌باشد وآهنگ سازی این سروده‌ها اکثراً برعهده ، آقایان حمید شاهنگیان و احمدعلی راغب بوده است.
حمید تنها شاعری است که مقام معظم رهبری بر کتاب شعر او مقدمه نوشته است.
وی در جوانی از دوستان و مصاحبان دکتر علی شریعتی و حضرت آیت الله خامنه ای بوده که ایشان را در جلسات هفتگی شعر در منزل دوستان ملاقات می‌کرده است.
این شاعر پیشکسوت در عرصه شعر و موسیقی انقلاب اسلامی‌ایران از اثرگذاری‌های برجسته ای برخوردار بوده است. به طوری که بعد از وقوع انقلاب به دلیل وضعیت نامطلوبی که شعر و موسیقی فارسی در دوران طاغوت پیدا کرده بود ، نگاه مردم انقلابی نسبت به مقوله شعر و موسیقی منفی بود و حتی امکان داشت که به طور کامل در کشور ممنوعیت موسیقی برقرار شود. اما بعد از سروده شدن ترانه‌های حمید سبزواری و اجرای آهنگین آنها توسط خوانندگان هنرمند ایرانی ، دیدگاه‌ها نسبت به مقوله شعر و موسیقی تغییر کرد و حتی رهبر کبیر انقلاب حضرت امام خمینی (ره) تصریح کردند که کشور نیازمند چنین شعرها و موسیقی‌هایی است.
سبزواری در سال‌های ابتدایی دهه ۸۰ به عنوان یکی از چهره‌های ماندگار ادبیات فارسی انتخاب شد.
در مهرماه ۹۱ همایش ملی نکوداشت استاد حمید سبزواری با حضور شمار زیادی از اصحاب فرهنگ و هنر استان و کشور در شهر زادگاهش سبزوار برگزار شد. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی‌کشور یکی از میهمانان این مراسم بود که در دانشگاه حکیم سبزواری برگزار شد. مقام معظم رهبری ، رئیس مجلس شورای اسلامی‌، استاندار خراسان رضوی و …از جمله شخصیت‌های سیاسی و فرهنگی مشهوری بودند که برای نکوداشت استاد حمید سبزواری پیام ارسال کردند.
۱۰- دکتر غنی :
 دکتر قاسم غنی یکی از ادیبان و طبیبان مشهورایران است . او بر زبان‌های عربی ، فرانسه و انگلیسی تسلط کامل داشته و علاوه بر حرفه پزشکی به امر سیاست نیز روی آورده است ، به طوری که در زمان پیش از انقلاب دو دوره به عنوان نماینده مردم مشهد در مجلس شورای ملی انتخاب می‌شود و همچنین در طول عمر سیاسیش ، به سمت‌های وزیر بهداری و وزیر فرهنگ ایران نیز دست می‌یابد.وی در دانشگاه تهران به تدریس مشغول بوده و در فرهنگستان ایران نیز عضویت داشته است. برخی از کتب او عبارتند از : تاریخ تصوف درایران و اسلام ، تاریخ عصر حافظ ، احوال و آثار ابن سینا ، معرفه النفس ، تصحیح رباعیات خیام ، تصحیح دیوان حافظ ، تصحیح تاریخ بیهقی و …
۱۱- آیت الله سیدعبدالاعلی سبزواری :
 وی یکی از بزرگترین علمای شیعه در زمان حیات خود بوده است. کتاب مواهب الرحمان وی در تفسیر قرآن کریم نوشته شده است و به گفته صاحب نظران این کتاب به لحاظ ارزش و اعتبار محتوایی با تفسیر المیزان علامه طباطبایی برابری می‌کند و حتی از آن کامل تر است. به طوری که در پژوهش‌ها آمده است: «در مقایسهای که بین دو تفسیر ‹‹المیزان›› و ‹‹مواهب الرحمن›› صورت پذیرفته، حد مشترک این دو تفسیر، در این است که هر دو ‹‹تفسیر قرآن به قرآن›› میباشند. امّا سبزواری در تفسیر شریف مواهب الرحمن، از شیوه قرآن به قرآن به نحو کاملتری بهره برده و در تفسیر خود، کمتر نکته ای را در رابطه با کلمات و تفسیر قرآن به قرآن ناگفته و ناتمام گذاشته است.» (منبع : دانشنامه موضوعی قرآن ، مرکز فرهنگ و معارف قرآن) وی به دلیل تواضعی که داشت در زمان حیات کمتر شهرت پیدا کرد . اما حدود ۲۰ سال پس از درگذشتش ، در ایران کنگره بین المللی بزرگداشت وی با حضور شمار زیادی از عُلمای عظام از ایران ، عراق و سایر کشورهای اسلامی‌منطقه در دو شهر سبزوار و قم برگزار شد
۱۲- دکتر سید احمد سیادتی :
 وی به عنوان پدر معاصر طب اطفال ایران مشهور شده و از شاگردان دکتر محمد غریب بانی طب اطفال ایران بوده است.دکتر سیادتی در سبزوار متولد شده و در آمریکا درگذشته است.
۱۳- استاد محمدتقی شریعتی :
 پدر دکتر علی شریعتی و یکی از معلمان و فعالان سیاسی و فرهنگی معاصر است. از وی شمار زیادی از کتب دینی و اجتماعی ، مذهبی و سیاسی برجای مانده است.که از ارزش‌های خاص خود برخوردارند.شماری از کتب وی عبارتند از : امامت در نهج البلاغه ، تفسیر نوین ، خلافت و ولایت از نظر قرآن و سنت ، آغاز وحی و …
۱۴- دکتر غلامعلی بسکی :
 وی یکی از بزرگترین حامیان محیط زیست ایران است. دکتر بسکی سالهاست به گیاه خواری روی آورده است و علاقه و تعصب وی به حفظ طبیعت به حدی است که در زندگی شخصی برخی روش‌های خاص را انتخاب کرده است که مشاهده سبک خاص زندگی او برای عموم مردم جذابیت دارد. وی از سال ۱۳۴۹ با دوری از زندگی شهری، تصمیم می‌گیرد در جنگل گلستان اقامت گزیند.
وی به پاس همه خدماتی که به محیط زیست کشورمان کرده ، به عنوان “پدر طبیعت ایران” معروف شده است.
۱۵- دکتر سید محمد علوی مقدم :
 یکی از برجسته ترین اساتید معاصر زبان و ادبیات فارسی است که در دانشگاه‌های فردوسی مشهد ، حکیم سبزواری و آزاد سبزوار تدریس کرده و بیش از ۱۴۰ کتاب و مقاله علمی‌تا کنون از وی منتشر شده است. وی یکی دیگر از مشاهیر سبزوار است که در دهه ۸۰ به عنوان چهره ماندگار کشور در زمینه ادبیات برگزیده شد.

دانستنی‌های مهم در خصوص سبزوار :

تاریخ سبزوار سوژه اولین سریال تاریخی صدا و سیمای جمهوری اسلامی‌ایران :
 تاریخ سبزوار سوژه اولین سریال یکی از نخستین سریال‌های صدا و سیمای ایران ، پس از پیروزی انقلاب سریال تلویزینی سربداران است. سریال سربداران هرچند در حدود ۳ دهه گذشته ساخته شده است ، و اولین تجربه ساخت سریال‌های تاریخی در صدا و سیمای ایران است ، اما به یکی از آثار فاخر و شاخص تلویزیونی ایران تبدیل شد که در ساخت مجموعه‌های تاریخی بعدی از تکنیک‌های مورد استفاده در سریال سربداران استفاده شد.
در سریال سربداران وقایع دوران این نهضت ملی مذهبی در ایران مورد بحث و بررسی قرار گرفت که مرکز اصلی وقوع همه حوادث آن شهر دارالمومنین سبزوار و روستای باشتین سبزوار بود.
محمدعلی نجفی کارگردان سریال سربدارن در مصاحبه‌های خود با جراید در رابطه با این سریال گفته است: «سریال سربداران در مقطعی از تاریخ ایران ساخته شد که هنوز از طرف دولتمردان بعد از انقلاب تصمیمی‌در ارتباط با فیلم‌سازی گرفته نشده بود و هنرمندان ما مشکوک بودند که آیا سینما می‌تواند بعد از انقلاب ادامه داشته باشد یا نه؟» او به گریم، طراحی صحنه و لباس نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: «موقع ساخت سریال سربداران برای اولین بار مسئله طراحی گریم، طراحی دکور و طراحی لباس مطرح شد. با آن طراحی و ساخت دکور مردم به این باور رسیدند که سینما فراتر از آن چیزی است که قبل از انقلاب در نظر داشتند. ما از یک انقلاب صحبت کردیم که مثل انقلاب اسلامی، انقلابی مذهبی بود.»
نهضت سربداران اولین پیشگامان رواج مهدویت در ایران :

«سربداران، نخستین دولت مردمی‌بود که با اندیشه شیعی، گرایش‌های صوفیانه و انگیزه زمینه‌سازی برای ظهور امام مهدی(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) تشکیل شد و سرمشقی برای قیام‌های بعد از خود گردید.

ظهور دولتی مردمی‌با شیوه و ایدئولوژی منحصربه‌فرد، از مهم‌ترین حادثه‌های تاریخی خراسان به‌شمار می‌آید. این قیام به‌دلیل ویژگی‌هایش توجه محققان و تاریخ‌نگاران را به خود جلب کرده است؛
یکی از اولین اقدامات آنها [سربداران] برقراری مذهب تشیع به‌عنوان مذهب رسمی‌بود که این مسئله از سکه‌های ۷۶۳ قمری آنها کاملاً مشهود است. در این دوره، هم‌چنین آیینی ایجاد شد که طبق آن اسب مجهزی را هرروز در هوای گرگ‌و‌میش برای ظهور مهدی آماده می‌کردند.
البته این آیین مختص یا ساخته سربداران نبود و قبل از آنان در سایر مناطق شیعه‌نشین نیز رواج داشت…» (منبع : پژوهشکده مهدویت) اما امیران سربداران به صورت رسمی‌به آن پرداختند.

چرا سبزوار به دارالمومنین معروف است؟ نوشته اند :
 زمانی که “سلطان محمد خوارزمشاه” به سبزوار آمد به مردم اظهار داشت که نیک می‌دانم شما رافضی و شیعه مذهب هستید ! اما آنان به سبب تقیه انکار کردند و از همین رو سلطان برای آزمایش آن‌ها گفت : «اگر راست می‌گویید ، ابوبکر نامی‌پیش من بیاورید تا قول شما را باور کنم ! سرانجام بعد از تفحّص و جستجو فردی را به نام ابوبکر یافتند که در غایت ضعیفی ، لاغری و مریضی بود و چون او را به نزد سلطان آوردند وی خشمگین شد و گفت : این چیست ، نه مرده است و نه زنده ؟! مردم گفتند : ای سلطان ! ما را معذور دار که در ولایت ما ابوبکر بهتر از این پیدا نمی‌شود.

مولوی نیز که این داستان را به زبان شعر درآورده است ، در پایان چنین می‌سراید :
سبزوار است این جهان بیمدار
ما چو بوبکریم در وی خار و زار
آری ! بی سبب نیست که سبزوار را «دارالمومنین» می‌گفته اند ؛ چه آنکه ساکنان قدیمی‌و نیاکان آنان هماره به عترت نبوی عشق و محبت می‌ورزیده و مدافع حریم قرآن و اهل بیت (ع) بوده ا ند و خواهند بود.
منبع : سیمای سبزوار سرزمین سربداران / نوشته محمد ابراهیم احمدی / انتشارات نبوغ / چاپ اول : پاییز ۱۳۷۵ / صفحات ۳۳ و ۳۵

مجلل ترین هتل شهرستان‌های خراسان بعد از هتل‌های مشهد در سبزوار :
 هتل کاملیا یکی از مجلل ترین هتل‌های خراسان رضوی است که در شهر سبزوار احداث شده است. در واقع بعد از هتل‌های موجود در مشهد مقدس ، کاملیا تنها هتل چندستاره شهرستان‌های خراسان رضوی است که به دلیل موقعیت‌های خاص شهر سبزوار در این شهر تأسیس شده است. هتل کاملیا به جز پذیرش مسافران در ایام مختلف سال ، از ابتدای تأسیس تا کنون همواره میزبان برگزاری انواع مراسمات شخصی مردم یا مراسمات اداری و رسمی‌از جانب نهادهای مختلف دولتی و غیردولتی شهر سبزوار بوده است. به جز هتل کاملیا اقامتگاه‌های دیگری نظیر میهمان سرای جهانگردی ، خانه معلم و چند مسافرخانه دیگر در سطح شهر وجوددارند که می‌توانند پذیرای لحظات مسافرت هموطنان گرامی‌در مسیر سبزوار باشند.
نام‌ها و صفات تاریخی شهر سبزوار :

در متن این نوشته با شماری از نام‌ها و صفات شهر سبزوار آشنا شده اید. در اینجا به صورت سرجمع به تمامی‌آنها اشاره می‌شود :

نام‌های قدیمی‌و جدید : ساسویه آباد ، بیهق به معنای بهترین ناحیه ، سربداران (یادآور نهضت سربداران) ، دارالمومنین سبزوار
صفات : شهر دیرینه‌های پایدار ، شهر دانشوران بیدار ، موزه یادمان‌های هزارساله ، مهد هندبال ایران ، پایتخت نثر فارسی و…

سوغات سبزوار و غذاهای محلی:
 کلوچه سنتی سوغات طلایی سبزوار است. انواع خشکبار(برگه زردآلو ، هلو ، آلو خشک و …) ، شیرینی‌های خانگی ، صنایع دستی و …از جمله سوغات سبزوار است.
انواع آش‌های محلی به همراه سایر غذاهای بومی‌نیز در منطقه سبزوار طبخ می‌شود که غذای سنتی مردم این شهر را تشکیل می‌داده اند. کمه جوش ، کاچی ، اِماچ و … از جمله این غذاهای قدیمی‌و پرطرفدار سبزوار است.

اماکن دیدنی و جاذبه‌های گردشگری سبزوار :

 

موزه‌ها :
موزه مردم شناسی : این موزه در محل کاروان سرای تاریخی حاج فرامرزخان در حاشیه خیابان بیهق شرقی یکی از خیابان‌های مرکزی شهر سبزوار، ایجاد شده است. در این موزه سعی شده گوشه ای از آداب و رسوم، مشاغل و آیین‌های سنتی منطقه به نمایش بازدیدکنندگان گذاشته شود.
مسافران و گردشگران شهر سبزوار پس از بازدید از این موزه می‌توانند با بسیاری از آداب و رسوم کهن مردم دارالمومنین سبزوار آشنا شوند. آداب و رسوم تحویل سال (سفره عید) ، آداب و رسم شب چله (یلدا) ، اتاق عقد و عروسی سنتی ، مراسم آیینی رقص اسب چوبی ، حرفه‌های سنتی نظیر قالی بافی ، گلیم و پلاس بافی ، فرت بافی ، آهنگری ، نمدمالی ، رنگرزی سنتی ، سفالگری ، خراطی و … از جمله موضوعاتی است که غرفه‌های مختلف این موزه را به خود اختصاص داده است.
موزه صنعت نفت : سبزوار از دیرباز در کنار مشهد و تربت حیدریه یکی از مراکز اصلی پخش و انتقال فرآورده‌های نفتی شمال شرق کشور بوده است. به طوری که هم اکنون فرآورده‌های نفتی بعضی از شهرستان‌های‌های خراسان رضوی و خراسان شمالی از طریق سبزوار تأمین می‌شود. این جایگاه قدیمی‌سبزوار در موضوع ذخیره سازی و پخش فرآورده‌های نفتی در شمال شرق کشور ، باعث شده در سال‌های اخیر اولین دانشکده نفت و پتروشیمی‌شمال شرق کشور در این شهر راه اندازی شود ، یک مجتمع پتروشیمی‌و پالایشگاهی با عنوان ستاره خراسان در سبزوار در حال احداث باشد و یکی از اولین موزه‌های صنعت نفت کشور و اولین موزه نفت خراسان ، در این شهر راه اندازی گردد.
موزه نفت سبزوار در یک ساختمان زیبای قدیمی‌مربوط به اولین شرکت نفت و پمپ بنزین سبزوار در خیابان دکتر فاطمی قرار دارد و ادوات و تجهیزات نگهداری و انتقال نفت به نمایش گذاشته شده است. به جز مشاهده وسایل به نمایش گذاشته شده در موزه نفت سبزوار ، خود معماری بنای تاریخی محل احداث موزه نیز جالب توجه است و مخاطبان را به خود جلب می‌کند.
سایر موزه‌ها : موزه وقف ، موزه شهدا ، موزه تاریخ طبیعی
آرامگاه کاشفی :
این آرامگاه متعلق به مولانا کمال الدین کاشفی مشهور به واعظ سبزواری متوفی در سال ۹۱۰ (ه.ق) می باشد. بنای آرامگاه کاشفی در سال ۱۳۵۳ (ه.ش) توسط انجمن آثار ملی طراحی و ساخته شده و در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
امام زاده یحیی :
 بنای معروف به آرامگاه امام زاده یحیی در محل تلاقی خیابان بیهق و اسرار در مرکز شهر واقع شده است. این بنا مشتمل بر در ورودی کاشی کاری شده در خیابان‌های بیهق و اسرار، راهروهای منتهی به داخل بنا و گنبدخانه است که متعلق به قرن ۶ و ۷ هجری است و بقیه فضاها بعدا به آن الحاق شده است. از جمله مناره‌های اصلی که ۲۹ متر ارتفاع دارد. تزئینات بنا شامل کاشی کاری‌های بسیار زیبا، آینه کاری، کاربندی و… است.
آرامگاه حاج ملاهادی سبزواری :
 این آرامگاه متعلق به فیلسوف بزرگ شرق حاج ملا‌هادی سبزواری می باشد. آرامگاه این حکیم برجسته ایران در باغ شخصی وی بنا شده است. تخلص شعری وی «اسرار» بوده است. این بنا از آثار دوره قاجار می باشد و در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
مسجد پامنار :
مسجد آدینه یا پامنار، کهن ترین مسجد سبزوار است که بنیاد اولیه آن به اواسط قرن سوم ه. ق بر می گردد. این بنا بر اساس نوشته ابوالحسن بیهقی در کتاب تاریخ بیهق، در سال ۳۱۷ ه.ق توسط امیر ابوالفضل زیاری تجدید بنا شده و در سال ۴۲۰ ه. ق به دست خواجه امیرک دبیر برای مناره ای ساخته شده که همچون منار جنبان اصفهان می جنبد و حدود ۱۷ متر ارتفاع دارد. مسجد نام خود (پامنار) را از همین منار گرفته است. تزئینات مسجد شامل کاشی کاری در ایوان ورودی، آجرکاری بر روی بدنه مناره و کتیبه‌های آجری می باشد.
مسجد جامع :
 بنای این مسجد عظیم به دوره سرداریه و به عهد علی موید آخرین امیر سربداری مربوط می شود و دارای دو گلدسته عظیم و دو ایوان شمالی و جنوبی است و در شرق و غرب آن نیز شبستان‌هایی موجود است که شبستان شرقی آن در گذشته با یک پلکان در زیرزمین قرار گرفته که در تابستان روی سقف آن و زمستان‌ها در درون آن نماز می گزارده اند که در سال‌های قبل از انقلاب تخریب و به صورت کنونی درآمده است. ۴ لوح سنگی نیز مربوط به زمان‌های شاه طهماسب دوم صفوی در دیوارهای آن نصب شده است. (قرن ۷ و ۸ ه.ق) نمای بیرونی بنا در دوره پهلوی ایجاد شده است.
میل خسروگرد :
 این مناره طبق کتیبه موجود بر روی آن در سال ۵۰۵ (ه.ق) در عهد سلجوقی ساخته شده است و البته در منابع مکتوب آمده که در سال ۴۱۳ نیز توسط سفرنامه نویسان دیده شده است. ارتفاع این مناره ۳۳ متر می باشد. آجرکاری‌های روی آن بیانگر هنر والای دوره سلجوقی می باشد. در خور اشاره است که بر خلاف افکار نظر عمومی که آن را مناره مسجد می دانند، این بنا یک مناره منفرد بوده و برای راهنمایی مسافران احداث شده است.
سرای معمارزاده :
 این سرا یکی از ۱۱ سرای قدیمی موجود در شهر است که در میدان اسرار واقع شده، مالکیت این بنا در ابتدا متعلق به یک فرد اهل روسیه بوده و قدمت آن به دوره قاجاریه باز می گردد.از ویژگی‌های جالب این بنا وجود دو هشتی در امتداد هم در ورودی‌های بنا است.
یخدان‌های سبزوار :
 به دلیل کویری بودن و داشتن تابستان‌های بسیار گرم و نیاز به مصرف آب خنک ایجاب می کرده است که مردم به فکر احداث بناهایی چون «یخدان» و «آب انبار» باشند. لذا در گذشته سبزوار دارای چندین مجموعه «یخدان» بوده که در حال حاضر از کل آن‌ها ۹ یخدان به طور پراکنده در حاشیه جنوب شهر باقی مانده است.
آرامگاه بقراط :
 حاج محمد حسن بقراط فرزند حاج محمد تقی از دانشمندان زمان خود بوده و شعر نیز می سروده و تخلص وی در سروده‌هایش «فانی» بوده است. او در سال ۱۲۴۰ خورشیدی در سبزوار زاده شد و در سال ۱۳۳۳ در ۸۳ سالگی درگذشته است. همچنین علاوه بر شعر، در علم طب نیز دستی داشته است و بیماران را با داروهای گیاهی و دستورات پزشکی درمان می کرده است.
خانه کیان :
این خانه جزو فضاهای مسکونی شهر در دوره قاجار است. پوشش زیرزمین از قوس‌های خنچه(کلیل) یک گلویی و پوشش طبقه دوم از چوب است. گچ بری ورودی این بنا بسیار زیبا است و دیوار مرکزی حیاط هم نماکاری دیدنی دارد. اولین بانک روس‌ها در شهر سبزوار در این منزل دایر شده، این بنا هم در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
حوض هشت پایه :
 قدیمی ترین و بزرگ ترین حوض انبار شهر، حوض ۸ پایه است که در چهار راه رضوی قرار دارد. این حوض با هندسه مستطیل شکل و طاق‌های چند ترک بر روی ۸ پایه قطور مربع شکل به صورت مخزنی احداث شده است.
سفره خانه / حمام قیصریه :
 این حمام بر اساس شواهد و نوع معماری اش مربوط به دوران قاجاریه است.«حمام قیصریه» هم همچون حوض ۸ پایه تغییر کاربری داده و به سفره خانه تبدیل شده است.نکته مهم درباره تغییر کاربری آثار ملی این است که آیا این تغییرات به اصالت بنا لطمه ای نخواهند زد؟
مصلای تاریخی :
 بنای آجری که به مصلی معروف است در جنوب «میدان شهداء» شهر سبزوار واقع شده که سال‌ها شاهد حضور مردم برای انجام فرایض دینی مثل نمازجمعه و جشن‌های اعیاد بوده است.بنای این مصلی مربوط به قرن هشتم هجری قمری یعنی مقارن با دوره سربداران است که همین موضوع بر ارزش آن می افزاید.
کاروانسراهای بین راهی :
مزینان ، مهر ، زعفرانیه و …
آتشکده آذربرزین مهر :
 یکی از سه آتشکده بزرگ ایران باستان در زمان ساسانیان. توضیحات این اثر در مطالب قبلی ذکر شد.

جاذبه‌های گردشگری طبیعی منطقه سبزواربزرگ :

منطقه سیاحتی و زیارتی ، شملق :
 این منطقه به عنوان جاذبه ای بکر در صنعت گردشگری خراسان شناخته می‌شود و در دامنه پرارتفاع ترین کوه غرب خراسان رضوی با نام کوه نظرگاه واقع شده است.
قله نظرگاه با ارتفاع نزدیک به ۳ هزار متر در دامنه خود پذیرای بقعه امام زاده ای غریب از فرزندان امام موسی بن جعفر(ع) است. و به همین دلیل منطقه شملق علاوه بر زیبایی‌های طبیعی ، در نظر مردم محلی از ارزش معنوی و مذهبی خاصی برخوردار است .
از همین رو ، سالانه تعداد زیادی زائر و مسافر از شهر سبزوار و دیگر شهر و روستاهای غرب خراسان ، مسیر صعب العبور و کوهستانی شملق را می‌پیمایند تا علاوه بر بهره گیری از طبیعت زیبای آن به رسم میهمان نوازی و امام دوستی و شیعه پروری خود ، به زیارت امام زاده غریب این ناحیه بشتابند.
منطقه ییلاقی روستای دلبر (تفرجگاه دلبر در ۲۵ کیلومتری شمال غرب سبزوار) :
 روستای دلبر در دهستان کراب بخش مرکزی شهرستان سبزوار در ارتفاع ۱۴۵۰ متری از سطح دریا بر دامنه جنوبی کوه میمستان از ارتفاعات رشته کوه جغتای واقع شده و دارای زمستانهای سرد و تابستانهای ملایم ومعتدل است.
به دلیل آب و هوای خوش و ییلاقی منطقه دلبر ، این منطقه همواره مورد توجه علاقه مندان به طبیعت گردی بوده است. از همین رو در چند سال اخیر طرح گردشگری تفرجگاه دلبر در این ناحیه در حال اجراست که پس از تکمیل این طرح ، منطقه دلبر به یکی از جاذبه‌های اصلی گردشگری طبیعی خراسان تبدیل خواهد شد.
از جمله اقدامات پر هزینه پیش بینی شده در این طرح می‌توان به پیشنهاد راه اندازی تله کابین در برنامه‌های آینده جهت افزایش امکانات تفریحی اشاره کرد که با توجه به چشم انداز زیبای رودخانه طی فصول مختلف سال از قابلیت‌های لازم برای استقبال بازدید کنندگان و توجیه اقتصادی برخوردار است. در این طرح مکانهایی جهت اسکان موقت گردشگران به صورت سایبان، سکوهای بتنی و ایجاد مجتمع‌های خدماتی- رفاهی از جمله مسجد، رستوران و سرویس‌های بهداشتی پیش بینی شده است. طرح ایجاد یک پارکینگ رو باز با مشارکت مردم و با توجه به ظرفیت مورد تقاضا ضروری به نظر می‌رسد.
کویر زیبا و خاطره انگیز مزینان :
 شاید هر ایران صاحب دلی که اندک آشنایی با دکتر علی شریعتی داشته ، و حداقل کتاب کویر او را مطالعه کرده باشد ، بسیار علاقه مند باشد که یک شب از نزدیک آسمان زیبا و پرستاره منطقه ای کویری که بزرگ مردی چون شریعتی را در خود پرورش داده است و الهام بخش نوشتن نثرهای زیبای کتاب کویر شده است ، را از نزدیک مشاهده کند و حتی یک شب زیر سقف این آسمان بخوابد و با عظمت کویر خلوت کند. روستای مزینان زادگاه دکتر شریعتی در شهرستان تازه تأسیس داورزن در حوزه فرهنگی و تمدنی سبزوار بزرگ واقع شده است.

پناهگاه حیات وحش شیر احمد ( واقع در ۲۵ کیلومتری جنوب)
باغ ملی ( قدیمی‌ترین بوستان سبزوار )
درخت سرو کهنسال با قدمت چند صد ساله (روستای بیزه)
درخت چنار کهنسال با قدمت چند صد ساله (روستای کیذقان)
منطقه ی ییلاقی ششتد
منطقه ییلاقی روستای طبس .(در ۲۰ کیلومتری شمال شهر سبزوار)

با سپاس فراوان از جناب آقای امید برومندی بابت ارسال این مطلب جامع و زیبا

فرستادن دیدگاه »